تحلیلی بر روند تبدیل روستاها به شهر در ایران
معاونت پژوهشی مرکز مطالعات برنامه ریزی شهری و روستایی
مقاله: تحلیلی بر روند تبدیل روستاها به شهر در ایران
نویسنده: معاونت پژوهشی مرکز مطالعات برنامه ریزی شهری و روستایی سازمان شهرداری ها و دهیاری های کشور
سال انتشار: مهرماه ۱۳۹۷
مقدمه
ﺳﮑﻮﻧﺘﮕﺎﻫﯽ اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻈﺎم ﻫﺎی ﻣﮑﺎﻧﯽ – ﻓﻀﺎﯾﯽ، ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻋﻮاﻣﻞ و ﻧﯿﺮوﻫﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﯿﺮوﻧﯽ و دروﻧﯽ، از ﺟﻨﺒﻪ ﻫﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺳﺎﺧﺘﺎری – ﻋﻤﻠﮑﺮدی در ﺣﺎل ﺗﻐﯿﯿﺮ و ﺗﺤﻮل ﻣﯽ ﺑﺎﺷﻨﺪ. داﻣﻨﻪ اﺛﺮﮔﺬاری ﻧﯿﺮوﻫﺎ و ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺮ اﯾﻦ ﺗﺤﻮﻻت ﻣﮑﺎﻧﯽ – فضایی ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻧﻮع ﺳﮑﻮﻧﺘﮕﺎه(ﺷﻬﺮی ﯾﺎ روﺳﺘﺎﯾﯽ)، ﺷﺮاﯾﻂ، ﺳﺎﺧﺘﺎرﻫﺎ و ﻋﻤﻠﮑﺮدﻫﺎی ﺣﺎﮐﻢ ﺑﺮ آن ﻫﺎ ﻣﺘﻔﺎوت ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد، ﺑﻪ ﻧﺤﻮی ﮐﻪ ﮔﺎﻫﯽ داﻣﻨﻪ اﺛﺮﮔﺬاری ﻧﯿﺮوﻫﺎی و ﻋﻮاﻣﻞ ﺑﯿﺮوﻧﯽ ﮔﺴﺘﺮده ﺗﺮ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ و ﮔﺎﻫﯽ ﻧﯿﺰ ﻋﻮاﻣﻞ درون زا ﻧﻘﺶ ﻣﺆﺛﺮﺗﺮی را در ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪن اﯾﻦ ﺗﺤﻮﻻت اﯾﻔﺎ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ. در ﻫﻤﯿﻦ ارﺗﺒﺎط، ﯾﮑﯽ از ﺗﺤﻮﻻت ﻣﻬﻤﯽ ﮐﻪ در ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﺳﮑﻮﻧﺘﮕﺎﻫﯽ ﮐﺸﻮر در ﺳﺎل ﻫﺎی اﺧﯿﺮ ﺻﻮرت ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ، ﻣﻮاﺟﻪ ﺑﺎ ﺗﺮک روﺳﺘﺎﻫﺎ در ﺑﺮﺧﯽ از ﻧﻮاﺣﯽ ﮐﺸﻮر ﺑﻪ وﯾﮋه در ﻗﺴﻤﺖ ﻫﺎی ﻣﺮﮐﺰی اﯾﺮان و از ﺷﻬﺮﻫﺎی ﮐﻮﭼﮏ ﺗﺮ ﺑﻪ ﺷﻬﺮﻫﺎی ﺑﺰرگ ﺗﺮ و ﺗﺒﺪﯾﻞ ﻧﻘﺎط روﺳﺘﺎﯾﯽ ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﻋﻤﺪﺗﺎً ﻧﻘﺶ ﭘﺬﯾﺮی ﺷﻬﺮی اﯾﻦ ﻣﮑﺎن ﻫﺎ (روﺳﺘﺎﻫﺎ) ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻧﻈﺎم ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﯾﺰی ﻋﺪم ﺗﻌﺎدل و ﺗﻮازن، ﺑﻪ ﻧﺤﻮی ﮐﻪ روﺳﺘﺎﻫﺎی ﻣﺮﮐﺰ ﺑﺨﺶ ﺑﺪون ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ آﺳﺘﺎﻧﻪ ﺟﻤﻌﯿﺘﯽ ﻻزم ﺗﺒﺪﯾﻞ ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﺷﺪه اﻧﺪ و اﯾﻦ اﻣﺮ، ﺧﻮد ﻣﻮﺟﺐ ﺗﺤﻮﻻت ﺳﺎﺧﺘﺎری ﻋﻤﻠﮑﺮدی در اﯾﻦ ﺳﮑﻮﻧﺘﮕﺎه ﻫﺎ ﺷﺪه اﺳﺖ. زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ اﺧﺘﺼﺎص ﺑﻮدﺟﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ و ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺑﺎﺷﺪ ﻧﺘﯿﺠﻪ ای ﺟﺰ اداﻣﻪ ﺳﯿﮑﻞ ﺑﺎﻃﻞ و ﻋﻘﺐ ﻣﺎﻧﺪﮔﯽ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ اﻣﺮوزه ﺷﺎﻫﺪ آن ﻫﺴﺘﯿﻢ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺑﺎﯾﺪ ﻧﮕﺎﻫﻤﺎن ﺑﻪ روﺳﺘﺎﻫﺎ ﺑﺮای از ﺑﯿﻦ ﺑﺮدن ﻋﺪم ﺗﻮازن و ﺗﻌﺎدل ﺑﺎ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ واﺣﺪ و اوﻟﻮﯾﺖ ﺑﻨﺪی ﺷﺪه و ﺑﺎ در ﻧﻈﺮ گرفتن ﻋﻘﺐ اﻓﺘﺎدﮔﯽ ﺗﺎرﯾﺨﯽ ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺑﺎﺷﺪ. ﺑﺎﯾﺪ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ ﺑﺨﺸﯽ از اﯾﻦ ﺟﺎﺑﻪ ﺟﺎﯾﯽ ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﺗﺒﺪﯾﻞ روﺳﺘﺎﻫﺎ ﺑﻪ ﺷﻬﺮ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻃﻮری ﮐﻪ در اﯾﻦ ﻣﺪت ﺗﻌﺪاد زﯾﺎدی از روﺳﺘﺎﻫﺎ ﺑﻪ ﺷﻬﺮ ﺗﺒﺪﯾﻞ ﺷﺪﻧﺪ ﮐﻪ در اﯾﻦ ﺻﻮرت ﺟﻤﻌﯿﺖ روﺳﺘﺎﯾﯽ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺷﻬﺮی ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻣﯽ ﺷﻮد. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﯾﮑﯽ دﯾﮕﺮ از ﻋﻠﻞ اﻓﺰاﯾﺶ روﻧﺪ ﻣﻬﺎﺟﺮت ﻫﺎ در ﮐﺸﻮرﻫﺎی درﺣﺎل ﺗﻮﺳﻌﻪ، اﻫﻤﯿﺖ دادن ﺑﻪ اﻗﺘﺼﺎد ﺷﻬﺮی و ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﺷﻬﺮی اﺳﺖ.